W Peenemünde ostały się ruiny militarnej przeszłości,

które zostały następnie odzyskane przez naturę. Teren Peenemünde o powierzchni 25 km² kryje mnogość zabytków architektury z czasów od XVII aż do XX wieku. Najważniejszym punktem są tu oczywiście ruiny Zakładów Doświadczalnych Peenemünde, które są obecnie jednym z największych oddanych do zwiedzania pomników wielkopowierzchniowych w Niemczech. Na dużych obszarach tego terenu istnieje jednak ryzyko występowania niewybuchów. Tereny te są wyłączone ze zwiedzania.

„Krajobraz zabytków” to trasa do zwiedzania

o długości 25 km posiadająca 20 stacji. Zwiedzający są oprowadzani po historycznych punktach terenu z wyłączeniem obszarów niebezpiecznych. Na każdej stacji znajduje się plakietka z dokładną informacją na temat danego obiektu. Rozpoczynająca się w Muzeum Historyczno-Technicznym Peenemünde trasa umożliwia zwiedzającym indywidualną przechadzkę, która może zaowocować odkryciem ekologicznych i symbolicznych wartości otaczającego muzeum krajobrazu. Trasa zaprasza bowiem do zadumy nad relacjami między człowiekiem, naturą i techniką.

Kriegsgefangenenlager Tannenk neu.cdr

Stacja 1 Wartownia elektrowni

Pierwszą stacją „Krajobrazu zabytków” Peenemünde jest punkt wartownia elektrowni Peenemünde, która od 2004 roku służyła jako wejście do Muzeum Historyczno-Technicznego. Budynek zbudowany został razem z elektrownią. Budowla, której żelbetowe ściany osiągały grubość do nawet dwóch metrów, służyła personelowi elektrowni podczas wojny jako schron przeciwlotniczy, ale również mieściła w sobie stanowisko rozrządcze elektrowni. To z tego miejsca sterowano zdalnie wszystkimi procesami zachodzącymi w elektrowni. W latach 50. budynek stracił jednak swoją funkcję sterowniczą, ponieważ stanowisko rozrządcze zostało przeniesione do budynku elektrowni.

Pod koniec roku 1939 dział budowy elektrowni firmy Siemens-Schuckert AG rozpoczął planowanie budowy elektrowni w porcie Peenemünde. Stopniowe prace trwały do roku 1943. Elektrownia, której paliwem był przywożony ze Śląska węgiel kamienny, miała osiągać moc 33 megawatów. Moc ta miała zostać podwojona poprzez symetryczną dobudowę drugiego bloku. Do budowy tego bloku nigdy jednak nie doszło. Sposób budowy i organizacja przestrzenna budowli dzięki swoim sześciennym formom i ciemnemu klinkierowi, którym pokryta jest fasada, przywodzą na myśl ogromne elektrownie lat 20. projektowane przez Wernera Issela.  Ta modernistyczna prostota połączona z monumentalnością stworzyła militarno-industrialny klimat budowli w Peenemünde.

Umiejscowienie elektrowni nad samą Pianą było celowe – dzięki wcześniejszej budowie doków elektrownia mogła liczyć na dostawy surowców paliwowych, przede wszystkim bardzo wydajnego węgla, które z zatrzymujących się w porcie statków transportowane były kolejką wąskotorową bezpośrednio do elektrowni. Kolejnym czynnikiem świadczącym o atrakcyjności tej lokalizacji był fakt, że zimna woda mogła być pobierana bezpośrednio z rzeki, a ogrzana woda wypływająca z elektrowni mogła być odprowadzana z powrotem do portu. W ten sposób wejście do portu nie było zimą oblodzone. W chwili powstania budynek był jedną z najnowocześniejszych elektrowni w Niemczech. W jego budowę i wyposażenie zaangażowanych było wiele firm, również tych cenionych po dziś dzień.

Z architektonicznego punktu widzenia budynek niegdysiejszej elektrowni zachował się w dobrym, stanie, który mimo dobudowy z czasów byłej NRD dobrze odzwierciedla cechy charakterystyczne architektury nacjonalistycznej. Szczególne znaczenie budowli podkreśla oprócz jej modernistycznego charakteru i funkcji polegającej na zaopatrywaniu w energię urządzeń w Peenemünde fakt, że elektrownia oraz należące do niej przenośniki i schron, a także doki prawie całkowicie się zachowały.

Od maja 1991roku do grudnia 2000 roku w wartowni znajdowała się wystawa Centrum Informacji Historyczno-Technicznej Peenemünde. Dzisiaj w budynku usytuowane zostały kasy muzeum i muzealny sklepik.

Stacja 2 Kaplica

Ośmiokątna budowla centralna niegdysiejszej kaplicy cmentarnej Peenemünde pochodzi z roku 1876 i została zbudowana według planu Friedricha Krägera. Dawna kaplica należy do nielicznych ocalałych budynków ówczesnej wioski rybackiej i rolnej Peenemünde, która to wioska została zniszczona pod budowę Zakładów Doświadczalnych Peenemünde.

Po tym, jak budynek podupadł w czasach NRD, kościół ewangelicki w 1993 roku rozpoczął na własną rękę jego odbudowę. Sprowadziło się to właściwie do wzniesienia nowego budynku na fundamentach starej kaplicy. Z tego względu budynek utracił właściwie status zabytku w kontekście ochrony zabytków, zyskując jednocześnie nową wartość jako miejsce pamięci.

Znaczenie tego miejsca odzwierciedla się w szczególny sposób poprzez odkryty w południowej części cmentarza w połowie lat 60 grób zbiorowy. Pochowani w nim zmarli to więźniowie obozu koncentracyjnego Karlshagen I chowani w tym miejscu od grudnia 1944 roku do marca 1945 roku. Ciała ówczesnych więźniów Instytutu Badawczego i mieszkańców miejscowości znajdowały się w licznych grobach wzdłuż dawnego muru cmentarnego. 30 maja 1968 roku odbyło się uroczyste przeniesienie grobów do Karlshagen w miejsce dzisiejszego pomnika chwały.

Stacja 3 Fabryka ciekłego tlenu

Wytwórnia ciekłego tlenu Peenemünde jest obok elektrowni jedyną zachowaną do dzisiaj dużą budowlą dawnego Wojskowego Instytutu Badawczego. Podjęta pod koniec 1938 roku decyzja o rozbudowie Wojskowego Instytutu Badawczego pociągnęła za sobą produkcję seryjną rakiet. Ta z kolei wymagała zakrojonej na przemysłową skalę produkcji ciekłego tlenu – drugiego obok rozcieńczonego wodą alkoholu składnika paliwowego rakiety A4 („V2”). Aby przeprowadzić jeden start potrzebowano każdorazowo ok. 4 t obu składników. Posiadane dotychczas zakłady nie dawały rady pokryć zapotrzebowania na ciekły tlen.

W lipcu 1942 roku wybudowano więc na terenie zrównanej w tym celu z ziemią wioski Peenemünde drugą wytwórnię ciekłego tlenu. Codziennie przez całą dobę podczas pracy na trzy zmiany pozyskiwano tutaj 13 000 kg tlenu. W wyniku skomplikowanego procesu fizycznego (proces Lindego) powietrze rozkładane było na swoje części składowe, następnie tlen chłodzono do temperatury -183 °C i dzięki temu skraplano go. Tak przygotowany tlen transportowano w izolowanych cysternach do stacji kontrolnych. Zapotrzebowanie energetyczne wytwórni ciekłego tlenu było bardzo wysokie. Sama wytwórnia ciekłego tlenu zużywała aż 22 MW z produkowanej przez elektrownię mocy wyjściowej 30 MW. Mimo zniszczeń spowodowanych w 1944 roku bombardowaniami alianckimi produkcja ciekłego tlenu była bez większych ograniczeń kontynuowana.

Wytwórnia ciekłego tlenu jest przedstawicielem specyficznej architektury, przypisywanej rozpoczętej w 1939 roku drugiej fazie rozbudowy Wojskowego Instytutu Badawczego. Długość budynku wzdłuż drogi wynosi 73,10 m, jego głębokość osiąga 42,60 m, a wysokość 20,80 m, co sprawia, że budynek jest tylko 15 metrów niższy niż znajdujący się nieopodal budynek kotłowni elektrowni. Podobnie jak elektrownia wzniesiony na bazie żelbetowej konstrukcji szkieletowej budynek pokryty jest ciemnoczerwoną cegłą. Z użyciem tych materiałów i elementów architektonicznych zbudowane są nie tylko duże budowle Peenemünde, ale również praktycznie wszystkie budynki o najróżniejszych funkcjach technicznych. Za spójną koncepcją budowlaną całego kompleksu stoi grupa Schlepp, o czym można wnioskować po sporządzonych przez grupę projektach. Spójność ta widoczna jest po dziś dzień w pozostałościach architektonicznych Wojskowego Instytutu Badawczego. Wytwórnia ciekłego tlenu tworzy razem z kompleksem elektrowni i dokami zbiór budynków centralnych Peenemünde – zarówno pod względem techniczno-funkcjonalnym, jak i wizualnym.

Po wojnie z rozkazu sowieckiej administracji wojskowej zdemontowano aparaturę techniczną, którą zastosowano następnie częściowo w Bützow (powiat Güstrow) jako wyposażenie nowej wytwórni ciekłego tlenu. Budynek w Peenemünde ucierpiał dotkliwie po demontażu i testach materiałów wybuchowych. Podczas prac budowlanych dla siedziby marynarki w porcie głównym Peenemünde w dawnej wytwórni ciekłego tlenu znajdowały się od 1951 roku magazyny i biuro firmy budowlanej. Od tamtej pory ruiny budynku stoją jako zabytek Peenemünde.

Obecnie podejmowane są liczne działania mające na celu zabezpieczenie budynku i udostępnienie go w przyszłości do zwiedzania. Projekt podzielony jest na trzy fazy. W pierwszej kolejności planuje się inwentaryzację i oczyszczenie terenu z roślinności i śmieci. Następnym krokiem byłoby odpowiednie wkomponowanie instalacji świetlnej. Ostatnia faza obejmowałaby stworzenie dla zwiedzających różnych punktów widokowych ze schodów zewnętrznych i innych wejść.

Stacja 4 Lotnisko

Teren testowy Luftwaffe Peenemünde Zachód powstał w tym samym czasie co Wojskowy Instytut Badawczy i, podobnie jak on, służył do testowania systemów broni i napędu rakietowego. Lotnisko Peenemünde było częścią terenów testowych Luftwaffe i było razem ze swoim ogromnym pasem startowym jednym z największych lotnisk w Niemczech.

W latach od 1938 do 1945 testowano tu różnego rodzaju broń samosterującą, samoloty z napędem rakietowym i rakiety wspomagające rozruch. Do najbardziej znanych testowanych tu obiektów latających należały urządzenia Fi103 („V1”), He176 oraz Me163.

Lotnisko położone było na terenie tak zwanej Kaasewiese znajdującej się niewiele powyżej poziomu morza. Teren ten był często zalewany, dlatego wzdłuż wybrzeża wybudowano wał przeciwpowodziowy, a teren za nim wypełniono miejscami piaskiem z Zatoki Greifswaldzkiej. Na tej wzniesionej miejscami nawet na dwa metry powierzchni znajdował się pas startowy.

W lutym 1945 roku miała miejsce spektakularna ucieczka sowieckiego więźnia obozu koncentracyjnego Micheala Dewjatajewa i dziewięciu innych więźniów znajdującego się nieopodal obozu koncentracyjnego Karlshagen I niemieckim samolotem z lotniska ponad linią frontu aż do Związku Radzieckiego.

Po wojnie w wyniku konferencji poczdamskiej zainstalowane wcześniej na terenie testowym urządzenia zostały zdemontowane i zniszczone. Sowieckie siły powietrzne używały lotniska w warunkach niemalże polowych do 1958 roku. Od 1961 roku stacjonowała tu 9 eskadra Pułku Lotnictwa Myśliwskiego Narodowej Armii Ludowej (NVA) 9 Jagdfliegergeschwader. Jej zadanie polegało na kontrolowaniu przestrzeni powietrznej od strony polskiej granicy w kierunku zachodnim od Rugii. W tym celu przedłużono do 2400 m skierowany w kierunku północnozachodnim pas startowy. Miało to umożliwić wykorzystanie najnowocześniejszych samolotów. 3 października 1990 roku Niemieckie Siły Powietrzne przejęły 9 Eskadrę NVA. Następnie rozpoczęła się jej stopniowa likwidacja.

23 lipca 1993 na lotnisku Peenemünde razem z lądowaniem samolotu Cessna 207 zapoczątkowany został cywilny ruch lotniczy.

Stacja 5 Obóz koncentracyjny i obóz pracy przymusowej Karlshagen 1

Jako że w Zakładach Doświadczalnych Peenemünde ciągle brakowało siły roboczej od wiosny 1943 roku zaczęto zatrudniać tam więźniów obozu koncentracyjnego. Obóz koncentracyjny i obóz pracy przymusowej Karlshagen I istniał od maja 1943 roku do początku kwietnia 1945 roku w pobliżu obozu mieszanego Wschód. W obozie wykorzystano służące wcześniej Wehrmachtowi baraki. Obóz składał się z pięciu baraków dla więźniów, które to baraki otoczone były drutem kolczastym. Teren zabezpieczały liczne strażnice i mniejsze bunkry strażników. W obozie znajdował się także plac apelowy, budynek łazienkowy i kuchnia. Nieco dalej stał budynek magazynowy.

W tym podlegającym pod zarząd KL Ravensbrück obozie przebywało 1500 mężczyzn różnych narodowości. Więźniowie pracowali przede wszystkim w granicach terenu testowego broni powietrznej. Do ich obowiązków należało przeprowadzanie robót ziemnych na terenie lotniska, napełnianie benzyną samolotów, jak również usuwanie niewypałów po nalotach. Podczas testowania bomby Fi 103 („V1”) więźniowie musieli podnosić z bagnistego sitowia ważące 150 kg pociski wyrzutni rakietowej (Walter-Schleuder). Wielu więźniów zmarło w wyniku ciężkiej pracy fizycznej, niedożywienia i nieludzkich warunków życia. Imiennie potwierdzona jest śmierć 248 więźniów, którzy stracili życie w okresie od maja 1943 roku do marca 1945 roku.

W lutym 1945 roku miała miejsce spektakularna ucieczka sowieckiego więźnia obozu koncentracyjnego Micheala Dewjatajewa i dziewięciu innych więźniów znajdującego się nieopodal obozu koncentracyjnego Karlshagen I niemieckim samolotem z lotniska ponad linią frontu do Związku Radzieckiego. Likwidacja obozu pracy przymusowej Karlshagen I rozpoczęła się już pod koniec stycznia 1945 roku. Początkiem kwietnia 1945 roku około 200 ostatnich więźniów przetransportowano do obozu koncentracyjnego “Dora”.

Teren obozu został w ramach Międzynarodowych Obozów Letnich (Internationale Sommercamps) przystosowany do zwiedzania. W tym celu uwidoczniono m.in. pozostałości po fundamentach baraku oraz bunkier. Fundamenty baraków nie były zrobione z betonu, tylko z drewnianych pali. Pale wbito do dołów wykopanych pod wymiary baraków, następnie przymocowano do nich deski, które tworzyły podłogę baraku. Na tej konstrukcji wzniesiono następnie budynki. W wykopie po dziś dzień można zobaczyć pozostałości pali. W przyszłości planuje się dalsze prace ochrony zabytków na tym terenie.

Stacja 6 Peron na stacji kolejowej Zakład Wschód

peenemuende_das_museum_die_Dankemallandschaft_station6

Jednym z pierwszych projektów budowlanych Zakładów Doświadczalnych Peenemünde była budowa zakładowej kolejki, która oficjalnie rozpoczęła swoje działanie 28 lipca 1937 roku. Jej kierunki obejmowały jedyne niemieckie miasta posiadające połączenia szybkiej kolei: Berlin i Hamburg. Kolejka kursowała początkowo w obrębie Zinnowitz, pomiędzy Zakładem Zachód i Zakładem Wschód. W kolejnych latach sieć torów była stopniowo rozbudowywana, dzięki czemu możliwy był dostęp kolejką do dalszych terenów zakładu. W fazie największej rozbudowy sieć torów osiągnęła w sumie długość 106 km. Do kursów osobowych używano początkowo lokomotywy parowej i wagonów osobowych. Później wprowadzono pociągi zasilane akumulatorem. 15 kwietnia 1943 rozpoczął się ruch kolei elektrycznej.

Ze stacji Zakład Wschód korzystali po przeciwnej stronie ulicy pracownicy zakładów produkcyjnych, mieszkańcy obozu mieszanego. W tym miejscu kończyły się również transporty więźniów, jako że stacja znajdowała się bezpośrednio w pobliżu obozu Karlshagen I. Peron ten jest jedyną utrzymaną w całości w pierwotnej formie, dobrze dostępną stacją na terenach dawnych terenów testowych. Peron zbudowany jest z betonowych prefabrykatów i ma ok. 180 m długości. Ponieważ drzwi pociągu i krawędź peronu znajdowały się na tym samym poziomie, możliwe było łatwe wsiadanie i wysiadanie z pociągu. Do przewozu kolejowego stosowano pociągi elektryczne z linii produkcyjnej ET167, będące zmodyfikowaną wersją berlińskich pociągów szybkiej kolei działających na odbieraki prądu. Oryginalny pojazd kolei zakładowej wystawiony jest obecnie w Muzeum Historyczno-Technicznym.

Stacja 7 Główny komisariat

peenemuende_das_museum_die_Dankemallandschaft_station7

Przy wejściu na teren Zakładów Doświadczalnych Peenemünde Wschód oraz w pobliżu terenu testowego broni powietrznej Peenemünde Zachód znajdował się główny komisariat. Składał się on z budynku strażniczego, w którym mieściły się pomieszczenia dla strażników, oraz z placówki pocztowej. Na pierwszej kondygnacji budynku znajdowało się mieszkanie, w którym stacjonował kierownik centrali informacyjnej ze swoją rodziną. Dalej do całego kompleksu należał teren garażowy. Główny komisariat był punktem kontrolnym dla ruchu ulicznego. Ze względu na surowe normy bezpieczeństwa do niektórych stref zamkniętych można było wejść tylko za okazaniem odpowiedniego zezwolenia. Dlatego też pracownicy Zakładów Doświadczalnych posiadali legitymację specjalną i plakietki o różnych kształtach i kolorach. Plakietki te należało nosić w widocznym miejscu na ubraniu. W wyniku rozbudowy Zakładów Doświadczalnych główny komisariat stracił na swoim znaczeniu, ponieważ każdy rejon posiadał już oddzielną straż. Po zakończeniu wojny oddziały demontażowe zlikwidowały komisariat, doprowadzając go do stanu, w którym możemy oglądać go dzisiaj.

W ramach Międzynarodowych Obozów Letnich w lipcu 2000 roku i sierpniu 2007 roku we współpracy ze związkiem Północnoniemieckiej Młodzieży na Rzecz Wspólnoty Międzynarodowej (“Norddeutsche Jugend im Internationalen Gemeinschaftsdienst”) oraz ówczesnym Historyczno-Technicznym Centrum Informacji Peenemünde odsłonięto fundamenty dawnego głównego komisariatu oraz część trasy drogowej. Młodzież z Polski, Francji, Algierii, Rosji, Japonii, Szwajcarii, Serbii, Turcji i Niemiec w ramach tego obozu odsłoniła niejako część historii. Od 2013 roku o ten pomnik wielkopowierzchniowy dbają cały czas uczniowie wchodzący w skład grupy „Historia regionu” (“Regionalgeschichte”) ze szkoły imienia Heinricha Heinego w Karlshagen. Projekt “Partnerstwo międzyszkolne dla pomnika wielkopowierzchniowego” polega na współpracy szkoły z Historyczno-Technicznym Muzeum Peenemünde. W najbliższej przyszłości planowane są dalsze działania w celu ochrony komisariatu.

Stacja 8 System ciepłowniczy

Rozpoczęcie działania elektrowni węglowej zapoczątkowało nie tylko produkcję prądu, ale także ciepła dla ogromnego obszaru Zakładów Doświadczalnych Peenemünde. Ogrzewane były między innymi wielkie hale zakładu serii eksperymentalnych, baraki obozowe oddziału doświadczalnego Karlshagen Północ, a także niektóre budynki osiedla mieszkaniowego. Ogrzewanie budynków odbywało się za pomocą pary o temperaturze 132°C przepływającej przez rozgałęziony system rur znajdujących się częściowo nad, a częściowo pod ziemią. Z elektrowni przeprowadzono równolegle do torów kolejowych dwa przewody prowadzące aż do rozdzielni. Z tego miejsca sieć przewodów rozdzielała się na pojedyncze odcinki zaopatrzeniowe.

Po drugiej wojnie światowej sieć ciepłownicza została zdemontowana przez sowieckie siły okupacyjne. Elektrownia Peenemünde produkowała energię elektryczną jeszcze do 1990 roku. Obecnie w elektrowni, największym pomniku industrialnym landu Meklemburgia-Pomorze Przednie, znajduje się Muzeum Historyczno-Techniczne Peenemünde.

Stacja 9 Rampa przeładunkowa

Dla tak zwanego zakładu serii eksperymentalnych w Peenemünde planowano początkowo zbudować halę magazynową o powierzchni 180 m x 95 m i wysokości 18 m. Plan architektoniczny stworzyła firma budowlana Schlempp, jednak projekt nie został zrealizowany ze względu na niedobór materiałów. Ukończono jedynie płytę dolną i bocznicę kolejową. Ogromna hala miała służyć magazynowaniu materiałów potrzebnych do produkcji seryjnej rakiety A4n.

Po pierwszym nalocie na Peenemünde w sierpniu 1943 roku oraz po przeniesieniu produkcji seryjnej do podziemnych miejsc produkcji Mittelbau-Dora pod Nordhausen wstrzymano dalszą rozbudowę hali magazynowej. Niedokończona budowla służyła jako teren składowy, z którego place budowy Zakładów Doświadczalnych Peenemünde zaopatrywane były w potrzebne materiały. Obecnie bardzo łatwo można zidentyfikować odznaczającą się od podłoża płytę dolną, jak i bocznicę kolejową hali, rampę przeładunkową oraz schody.

Na zakład serii eksperymentalnych składało się wiele innych budynków. Zadaniem prac zakładu było zbieranie doświadczeń związanych z produkcją seryjną rakiety A4(„V2”). Doświadczenia te miały następnie posłużyć do zakrojonej na skalę przemysłową produkcji, której przeprowadzanie planowano nie tylko w Peenemünde, ale także w innych zakładach w Niemczech i Austrii. Pierwotny plan stworzony w październiku 1939 przez firmę Dywidag przewidywał dla Peenemünde co najmniej trzy ogromnych rozmiarów hale produkcyjne, wielki warsztat przeznaczony do renowacji sprzętu oraz trzy duże stanowiska kontrolne służące do odbioru technicznego. Budynki zakładu produkcji eksperymentalnej zajmowały ogromne tereny Zakładów Doświadczalnych.

Hale produkcyjne, z których w całości udało się zbudować tylko jedną, miały spełniać najnowocześniejsze standardy techniczne. Dlatego już we wrześniu 1939 roku skoncentrowano się na planach budowlanych dla zakładów Volkswagena i wybrano dla hali produkcyjnej F1 konstrukcję porównywalną z nowoczesną konstrukcją dachu szedowego. Budową zajęła się firma Dywidag, która przeprowadzała już budowę zakładów Volkswagena w Wolfsburgu, i która pracowała już wcześniej dla Urzędu Zbrojeniowego (Waffenamt) – m.in. w Kummersdorf. W maju 1943 zbudowano halę F1, a 17 czerwca 1943 pierwsi więźniowie obozu koncentracyjnego wznieśli tu garnizon. Nocowali oni w piwnicach hali. W czerwcu 1943 rozpoczęła się rękami więźniów seryjna produkcja rakiety, którą zakończył atak bombowy z 17/18 sierpnia 1943. To właśnie w hali produkcyjnej F1 dokonano najważniejszych odkryć w kwestii stworzenia rakiety A4-Rakete. Po tym, jak pierwsze rakiety wykonywane były niemal ręcznie, to właśnie tutaj stworzono podwaliny do produkcji seryjnej oraz wymogi dla kolejnych zakładów lub produkcji, np. w Mittelbau-Dora.

Stacja 10 Osiedle mieszkalne

peenemuende_das_museum_die_Dankemallandschaft_station10

Rozbudowa Zakładów Doświadczalnych Peenemünde Wschód oraz terenu testowego Luftwaffe Peenemünde Zachód wymogła zapewnienie personelowi odpowiedniego miejsca do zamieszkania. W roku 1936 rozpoczęła się budowa nowoczesnego osiedla mieszkalnego dla 400 pracowników fizycznych i urzędników. Pierwsze mieszkania oddano już latem 1937 roku. Było to mieszkanie z odpowiednią infrastrukturą obejmującą dom handlowy, szkołę, gospodę. W latach1938/39 rozpoczęto plany rozbudowy osiedla, ponieważ zatrudniano coraz więcej pracowników. Do poszerzenia osiedla wykorzystano dawny teren przybrzeżny Karlshagen.

Aż do nalotu brytyjskiego z sierpnia1943 na osiedlu znajdowało się ok. 2 500 mieszkań dla ok. 5 000 mieszkańców. Trzy czwarte domów zostało zniszczonych podczas nalotu. Szlak drogowy ostał się za to bez szwanku. Unaocznia on formy i styl zabudowy zniszczonego w dużej części osiedla. Na zniszczonych obszarach osiedla widoczne są jeszcze częściowo struktury ogródków będących obecnie częścią lasu.

Stacja 11 Budynki ochrony przeciwlotniczej

peenemuende_das_museum_die_Dankemallandschaft_station11
bunker_2

Już podczas budowy Zakładów Doświadczalnych Peenemünde od 1936 roku zdawano sobie sprawę z zagrożenia powietrznego wypływającego z mającej w przyszłości wybuchnąć wojny, jednak ochrona przeciwlotnicza odgrywała przed wojną niezbyt ważną rolę. Dlatego też do 1943 roku w Zakładzie Wschód istniały zaledwie 4 bunkry, w których schronienie mogły znaleźć jedynie osoby pracujące w zakładzie i mieszkające na jego terenie. W Zakładzie Zachód na cały personel przypadało tylko osiem budynków ochrony przeciwlotniczej. Dodatkowo w różnych miejscach stworzono różnego rodzaju pomieszczenia ochrony przeciwlotniczej z rur betonowych bez zbrojeń stalowych o prostej konstrukcji. Ze względu na wysoki poziom wód gruntowych te niewielkie pomieszczenia ochronne nie mogły być instalowane pod ziemią.

Rury osiągały długość nawet 10 m i średnicę ok. 1,50 m. Grubość ścian wynosiła 30 cm. W środku znajdowała się przestrzeń ochrony przeciwlotniczej wyposażona w długą drewnianą ławkę. Rury te posiadały po jednej stronie lub po obu stronach prostokątne wejścia bez drzwi pokryte ciemną warstwą ziemi. Tylko na terenie obozu pracy przymusowej Karlshagen (później obozu VKN) udokumentowano istnienie 37 tego typu małych pomieszczeń ochrony przeciwlotniczej.

Stacja 12 Dworzec Karlshagen Osiedle

Sieć dróg i torów kolejowych była prawdziwym priorytetem, jeśli chodzi o transport osób i dóbr na terenie Zakładów Doświadczalnych. Wraz z wprowadzeniem szybkiej kolei w ramach kolei zakładowej, której kierunki obejmowały jedyne miasta posiadające połączenia szybkiej kolei, a więc Berlin i Hamburg, Zakłady Doświadczalne Peenemünde zaczęły się wyraźnie odznaczać na tle innych działających wówczas zakładów przemysłowych. Aby zachować ciągły rytm pracy i umożliwić system zmianowy, musiały docierać tu każdego dnia ze swojego zamieszkania tysiące osób. W tym celu stworzono sieć torów o długości 106 km posiadającą połączenia do różnych terenów Zakładów Doświadczalnych.

Dworzec Karlshagen Osiedle był największym dworcem kolei zakładowej Peenemünde. służącym do transportu osobowego Posiadał trzy zadaszone częściowo perony. Peronami tymi można było dotrzeć przez przejście podziemne na dworzec z osiedla lub obozu Karlshagen (obozu VKN). Budynek dworcowy, który nie zachował się do dzisiaj, znajdował się na skraju osiedla. Pracownicy zakładów oraz ich rodziny podróżowali za darmo. Dalsze informacje na temat kolei zakładowej Peenemünde znajdą Państwo w Muzeum Historyczno-Technicznym Peenemünde w miejscu wystawy znajdującej się w niegdysiejszym pociągu szybkiej kolei Peenemünde.

Stacja 13 Pomnik chwały i cmentarz Karlshagen

ehrenmahl

W południowej części cmentarza w Peenemünde odkryto w połowie lat 60. grób masowy, w którym pochowanych było 56 zmarłych. Wśród nich znajdowali się więźniowie obozu koncentracyjnego z obozu pracy przymusowej Karlshagen I. Uroczyste przeniesienie ciał na cmentarz Karlshagen odbyło się 30 maja 1968 roku. Obok grobowca wzniesiono tam również pomnik chwały ku czci robotników przymusowych i ofiar nacjonalizmu w Zakładach Doświadczalnych. Malarz Klaus Rößler stworzył pomnik chwały w formie trzyczęściowej mozaiki przedstawiającej cierpienie, solidarność i opór więźniów obozu koncentracyjnego w Zakładach Doświadczalnych Peenemünder. Uroczysta prezentacja pomnika odbyła się 8 maja1970. Sam pomnik zaś został określony mianem „miejsca pamięci i napomnienia Peenemünde – Karlshagen“. W czasach NRD pomnik chwały wykorzystywany był w różny sposób do działań politycznych. W latach 1994/95 doszło do zmiany wyglądu miejsca pamięci. Przestrzeń przed pomnikiem chwały została pomniejszona, a po prawej stronie zainstalowano tablicę upamiętniającą ofiary drugiej wojny światowej w Karlshagen i Trassenheide.

Na cmentarzu Karlshagen pochowano również ofiary pierwszego nalotu na Peenemünde z sierpnia 1943 z osiedla Karlshagen. Do końca lat 50. o cmentarz nie dbano, a wiele z umieszczonych pierwotnie na grobach krzyży zniknęło po wojnie bezpowrotnie. Do obecnego stanu grobowców ozdobionych małymi, ciemnymi płytami kamiennymi doprowadzono dopiero w kolejnych latach.

Stacja 14 Obóz mieszany Trassenheide

lager_trassenheide

Obóz mieszany Trassenheide powstał w 1941 roku jako miejsce noclegowe wykwalifikowanych robotników zakładów serii eksperymentalnych. Wykorzystywany był jednak jako miejsce zakwaterowania pracowników różnych firm budowlanych zatrudnionych w celu wyposażenia Zakładów Doświadczalnych Peenemünde. Wśród tych robotników znajdowali się zobowiązani do wykonywania  pracy niemieccy robotnicy, robotnicy z Włoch, Holandii, Czech, jak również robotnicy przymusowi z Europy Wschodniej (Polski i Ukrainy). Kompleks był rozbudowywany stopniowo w trzech fazach, ponieważ niezliczone przedsięwzięcia budowlane w Zakładach Doświadczalnych i na znajdującym się nieopodal osiedlu powodowały, że ciągle wzrastała potrzeba sprowadzania nowych pracowników.

Po ostatniej rozbudowie obóz składał się z 40 baraków noclegowych i 18 budynków funkcyjnych (stołówka, domy publiczne itd.) dla ok. 4000 pracowników. Mieszkańcy byli zakwaterowywani zgodnie z narodowością. W ramach różnych części obozu różniły się także warunki mieszkalne i życiowe, a także szanse przeżycia konkretnej grupy robotników. Do dziś zachowały się tylko fragmenty obozu, ponieważ został on zbombardowany omyłkowo podczas pierwszego dużego nalotu Royal Air Force w nocy z 17 na 18 sierpnia 1943. Zginęło wówczas ok. 300 osób. Po nalocie obóz zlikwidowano.

Stacja 15 Oczyszczalnia Karlshagen

Podobnie jak w przypadku wszystkich innych instalacji infrastruktury Zakładów Doświadczalnych Peenemünde dokładnie zaplanowano również system zaopatrzenia w wodę pitną i kanalizację. Podczas budowy całej instalacji od początku przyłożono się do stworzenia szczelnej sieci kanałów odprowadzających ścieki i instalowanych miejscowo sprawnie działających zbiorników i oczyszczalni. Wodociągi i oczyszczalnie, choć w większości bardzo zniszczone, świadczą po dziś dzień o swojej solidności i skuteczności funkcjonalnej. Oczyszczalnia w Karlshagen jest najlepszym przykładem tego typu oczyszczalni, ponieważ jest całkowicie sprawna i służy do dzisiaj jako zbiornik rezerwowy lub zapasowy. Zbiornik służył niegdyś jako oczyszczalnia ścieków pochodzących z osiedla mieszkalnego i znajdujących się nieopodal budynków.

Stacja 16 Bunkry magazynowe w Peenewiesen

Wraz z wybudowaniem Zakładów Doświadczalnych i planowaną produkcją seryjną rakiety A4 („V2”) pojawiła się potrzeba stworzenia odpowiednich możliwości bezpiecznego składowania sprzętu w Peenemünde. Z dwunastu planowanych początkowo naziemnych bunkrów rakietowych wybudowano w Peenewiesen zaledwie dziewięć. Budynki wzniesione były częściowo z betonowych prefabrykatów, betonowe elementy w środku instalacji służyły jako wsporniki dla szalowej konstrukcji dachu. W każdym bunkrze znajdowały się dwie komory na kładzione na wagonach kolejowych rakiety. Te bunkry magazynowe powstały nie tylko jako wsparcie funkcjonalne dla stanowisk kontrolnych i stanowisk produkcyjnych w zakładzie serii eksperymentalnych, ale także dla produkcji rakiet w Mittelbau-Dora.

Początkowo planowano przejściowe magazynowanie w bunkrach wyłącznie rakiet wytworzonych i przetestowanych w Peenemünde aż do ich przewiezienia do arsenału. Jednak ze względu na fakt, że zakłady serii eksperymentalnych nigdy nie produkowały tak dużo, jak początkowo przewidywano, ostatecznie bunkry były również wykorzystywane do krótkofalowego przetrzymywania rakiet z Mittelwerk, przywożonych do Peenemünde w celu przeprowadzenia kontroli jakości, ale na pewno też w celu schronienia przed ewentualnymi aktami sabotażu. W roku 1944 dwa z bunkrów używano przez krótki czas w celu przeprowadzenia testów magazynowania rakiet, podczas których badano wpływ długotrwałego magazynowania rakiet na sprawność sprzętu. Sprawdzano również różne zachowania materiału w suchym i wilgotnym klimacie. Testy musiały zostać jednak po kilku tygodniach wstrzymane, ponieważ bunkry były potrzebne do innego rodzaju celów magazynowych. Po wojnie bunkry zostały w wyniku konferencji poczdamskiej wysadzone. Teren ten został ponownie udostępniony do zwiedzania w ramach Międzynarodowych Obozów Letnich w latach 2009 – 2011.

Stacja 17 Przepompownia Piese

Północna część wyspy Uznam, tak zwany „hak peenemündzki” składał się przed rokiem 1936 w większości z wilgotnych łąk i grzęzawisk. Dopiero system tam, rowów melioracyjnych i przepompowni, jak również podsypywanie piaskiem sporych terenów przybrzeżnych umożliwiły wzniesienie całego kompleksu Zakładów Doświadczalnych Peenemünde.
Niezbędne było przy tym obniżenie poziomu wód gruntowych. Pod koniec lat 30 prace społeczne Rzeszy i firmy specjalistyczne, w tym przede wszystkim zagraniczna siła robocza, rozpoczęły osuszanie terenu. W jeziorze Piese zbierała się woda z rowów odwadniających, która następnie była odpompowywana do rzeki Piany przez bardzo nowoczesną jak na tamte czasy przepompownię. Planowana od 1939 roku przepompowania została uruchomiona 10 lipca 1942 roku. Była to jedna z trzech przepompowni na wale, która do dzisiaj spełnia swoją rolę.

Stacja 18 Wał przeciwpowodziowy

peenemuende_das_museum_die_Dankemallandschaft_station18

Miejscowość Peenemünde, jak również cały teren Peenemünder Haken, narażona była na niszczycielskie powodzie, ponieważ część jej terenów znajdowała się na poziomie 1 m pod poziomem morza. Ze względu na budowę Zakładów Doświadczalnych rozpoczęto wznoszenie wału przeciwpowodziowego sięgającego od portu Karlshagen, aż do najbardziej wysuniętego na północ punktu wyspy Uznam. Wał ten miał długość ok. 4 km, wysokość 4 m i szerokość ok. 3 m. W wyniku budowy wału oddzielono od rzeki Piany jezioro Cämmerer-See. W celu poprawienia ochrony przeciwpowodziowej na terenie lotniska i miejscowości Peenemünde na zaplanowane pod zabudowę tereny i powierzchnię lotniska zaczęto wysypywać piasek z rzeki Piany, dzięki czemu powierzchnia terenu podniosła się miejscami o 2 m. Wał stanowił jednocześnie granicę terenu testowego. Do dzisiaj jest to jeden z nielicznych elementów, które przetrwały i zachowały swoją dawną funkcję.

Stacja 19 Wieża pomiarowa na wyspie Ruden

peenemuende_das_museum_die_Dankemallandschaft_station19

Niewielką wyspę Ruden u ujścia rzeki Piany wykorzystywano do 1945 r. głównie jako teren testowy niemieckiej Luftwaffe (Peenemünde-Zachód) do zastosowań pomiarowych. W tym celu początkowo wzniesiono drewnianą wieżę o wysokości 30 metrów, która służyła do obserwacji obiektów latających startujących z Peenemünde i dokonywania pomiarów. W roku 1943 w tym samym miejscu powstała zachowana do dzisiaj pięciopiętrowa żelbetonowa konstrukcja z klinkierową fasadą. Na platformie obserwacyjnej zainstalowano kinoteodolity, które filmowały samoloty, umożliwiając określenie istotnych parametrów ich toru lotu. Od roku 1943 trwała rozbudowa wyspy do stanowiska obrony przeciwlotniczej, jako że leżała ona w korytarzu wlotowym alianckich bombowców, przez co odgrywała ważną rolę strategiczną. Po wojnie i wymarszu radzieckich wojsk okupacyjnych wybudowano na wyspie koszary dla jednostek ochrony przygranicznej marynarki wojennej działającej w ramach NRD-owskiej Narodowej Armii Ludowej. Wyspa Ruden leży na terenie rezerwatu Peenemünder Haken, Struck und Ruden, można na nią dotrzeć promem wypływającym z głównego portu w Peenemünde.

Stacja 21 Obóz jeniecki Wolgast-Tannenkamp

kriegsgefangenenlager_wolgast-tannenkamp

W miejscowości Wolgast, przy dzisiejszej Karriner Strasse, od stycznia 1943 r. do września 1944 r. znajdował się obóz pracy 2-C, Arbeitskommando Wolgast. Obóz przeznaczony dla ok. 300–400 jeńców podlegał obozowi jenieckiemu dla szeregowców i oficerów STALAG II/C Greifswald. Jego powierzchnia wynosiła ok. 150 na 200 metrów, otoczony był podwójnym ogrodzeniem z drutu kolczastego z dwiema wieżyczkami strażniczymi. Poza barakami mieszkalnymi i punktem medycznym na terenie obozu znajdowały się warsztaty stolarski i ślusarski, pracownia plastyczna, warsztat grafitowy oraz warsztat elektrotechniczny. Przetrzymywano tu głównie jeńców sowieckich, którzy sporządzali rysunki techniczne dla Wojskowego Instytutu Badawczego Peenemünde znajdującego się na wyspie Uznam. Ponadto wytwarzano tu grafitowo-stalowe sterownice montowane w produkowanych tam rakietach typu A4 / „V2”.

Stacja 22 Wyrzutnia pocisków Fi 103 / „V1” w Zempin

Fi 103 był w swoim czasie pierwszym użytym pociskiem manewrującym – bezzałogowym obiektem latającym przeznaczonym do transportu blisko tony materiału wybuchowego. W lipcu 1943 r. zainstalowano w Zempin regiment przeciwlotniczy 155 (W), który miał przygotowywać pociski przeznczone do użycia na wojnie. Żołnierze testowali latające bomby i wyrzutnie w warunkach bojowych na trzech stanowiskach w lesie na wybrzeżu; tutaj kształcono też operatorów pocisków. Każde stanowisko składało się z wyrzutni, budynku przygotowawczego (Richthaus) i kilku innych budynków.

Przy ścieżce rowerowej między miejscowościami Zinnowitz i Zempin do dziś znaleźć można pozostałości drugiego stanowiska polowego, na którego potrzeby usypano sześciometrowy sztuczny pagórek, a w znajdującej się przed nim wydmie wykopano wgłębienie. Pociski Fi 103 odpalano stąd równolegle do pomorskiego wybrzeża w kierunku Zatoki Gdańskiej, a tor lotu mierzono w stacjach obserwacyjnych rozlokowanych wzdłuż wybrzeża.

Od czerwca 1944 r. pocisków Fi 103, które propaganda nazistowska określała jako „broń odwetową nr 1” (Vergeltungswaffe 1), używano do bombardowania dużych miast w zachodniej Europie. Produkcję seryjną umożliwiało wykorzystanie przymusowej siły roboczej i więźniów obozów koncentracyjnych, a odbywała się ona w zakładach Volkswagena w Wolfsburgu i w podziemnej sztolni koło Nordhausen w górach Harz. Podczas drugiej wojny światowej użyto łącznie ok. 22 tysięcy pocisków Fi 103.

W Muzeum Historyczno-Technicznym Peenemünde oglądać można replikę pocisku Fi 103 oraz oryginalną wyrzutnię (Walter-Schlitzrohr-Schleuder).

Stacja 23 – Zamek w Pudagla / „Karlshagen III”

W Zakładach Doświadczalnych Peenemünde Helmut Hölzer opracował elektroniczny komputer analogowy służący do symulowania toru lotu pocisków, który w 1941 r. przekształcił w tzw. „urządzenie mieszane” – pierwszy autonomiczny komputer pokładowy służący do sterowania pociskami manewrującymi. Po bombardowaniu Peenemünde przez Royal Airforce w sierpniu 1943 r. oddział Hölzera działający pod kryptonimem „Karlshagen III” przeniesiono do zamku w Pudagla. Jego komputer analogowy aż do początku 1945 roku znajdował się w tamtejszej piwnicy zamkowej. Samego Hölzera zakwaterowano w domku leśniczym w miejscowości Neu Pudagla. W roku 1946 jego komputer analogowy przewieziono do Stanów Zjednoczonych. Hölzer po wojnie również przeniósł się do USA, gdzie pomagał Wernherowi von Braunowi przy badaniach rakietowych w Fort Bliss i White Sands. W roku 1960 został mianowany kierownikiem działu komputerowego w Marshall Space Flight Center w Huntsville (Alabama).

Durch die weitere Nutzung der Seite stimmen Sie der Verwendung von Cookies zu. Weitere Informationen

Die Cookie-Einstellungen auf dieser Website sind auf "Cookies zulassen" eingestellt, um das beste Surferlebnis zu ermöglichen. Wenn du diese Website ohne Änderung der Cookie-Einstellungen verwendest oder auf "Akzeptieren" klickst, erklärst du sich damit einverstanden.

Schließen